انسان دارای کرامت ذاتی است و به موجب این ویژگی، به صرف انسان بودن دارای حقوق غیر قابل سلب است که ویژگی‌هایی از قبیل جنس، رنگ، عقیده و ملیت در بهره‌مندی از آن‌ها دخالتی ندارد. شناسایی حقوق متهم توسط دولت‌ها و به کارگیری مکانیزم‌های حقوقی برای حمایت از آن، لازم ولی به تنهایی کافی نمی‌باشد؛ جنبه‌های حقوقی موضوع، یک بعد قضیه است و بعد مهم‌تر جنبه‌های فردی و انسانی و آزادی‌های مشروع وی، شرایط و لوازم متناسب خود را دارد. مهم‌ترین حقوق شناخته شده برای متهم که مرتبط با دفاع در مقابل اتهام است که در مرحله تحقیقات مقدماتی نمود پیدا می‌کند،[1] در این قسمت از پژوهش خود آن‌ها را مورد بحث قرار می‌دهیم:

گفتار اول: حق حضور و دخالت وکیل در تحقیقات مقدماتی

بر خلاف مادۀ 128 ق.آ.د.ک 1378 در قانون جدید و برابر ماده 190 متهم در مرحله تحقیقات مقدماتی از حق داشتن وکیل برخوردار است، در این ماده مقرر شده است: «متهم میتواند در مرحله تحقیقات مقدماتی، یک نفر وکیل دادگستری همراه خود داشته باشد. این حق باید پیش از شروع تحقیق توسط بازپرس به متهم ابلاغ و تفهیم شود. چنانچه متهم احضار شود این حق در برگه احضاریه قید و به او ابلاغ می‌شود. وکیل متهم می‌تواند با کسب اطلاع از اتهام و دلایل آن، مطالبی را که برای کشف حقیقت و دفاع از متهم یا اجرای قانون لازم بداند، اظهار کند. اظهارات وکیل در صورتمجلس نوشته می‌شود».

حق برخورداری متهم از وکیل مدافع در مرحله تحقیقات مقدماتی به اندازه‌ای اهمیت دارد که لازم است بازپرس در احضاریه‌ای که برای متهم ارسال می‌کند علاوه بر مندرجات معمولی آن به این حق نیز اشاره نماید و اگر متهم بدون ارسال احضاریه حضور یا جلب شده، حضوراً این حق را به او تفهیم نماید. عدم ذکر این مطلب در احضاریه،وتفهیم آن به متهم، و طبق تبصره یک این ماده موجب بی اعتباری تحقیقات است[2]

ماده 190 ق.آ.د.ک 1392، از مواد طلایی مقرر در قانون جدید بوده که منطبق با اصول حقوق بین الملل بشر می باشد و در قانون سابق، به ترتیب مزبور مقرر نشده بود‌. همچنین، طبق ماده ۳۷۱ این قانون‌؛ «‌قبل از ختم دادرسی، چنانچه شاکی یا مدعی خصوصی راجع به موضوع شکایت، مطلب جدیدی داشته باشد، استماع می شود و دادستان یا نماینده وی نیز میتواند عقیده خود را اظهار کند. دادگاه مکلف است پیش از اعلام ختم دادرسی، به متهم یا وکیل او اجازه دهد که آخرین دفاع خود را بیان کند. هرگاه متهم یا وکیل وی در آخرین دفاع مطلبی اظهار کند که در کشف حقیقت مؤثر باشد، دادگاه مکلف به رسیدگی است».

از نوآوری‌های جدید و اساسی مقرر در این قانون در تخصیص ماده ۳۴۶ به مانند مواد ۵‌، ۱۹۰ و ۳۷۱ این قانون است. به موجب ماده ۳۴۶ قانون مزبور؛ «در تمام امور کیفری، طرفین می توانند وکیل یا وکلای مدافع خود را معرفی کنند. در صورت تعدد وکیل، حضور یکی از آنان برای تشکیل دادگاه و رسیدگی کافی است»

حضور وكيل مدافع در مرحله تحت نظر، مقرره جديدي است كه در قانون سابق، صراحتاً مشخص نشده بود. تا قبل از تصويب اين قانون در حقوق ايران، نيروهاي انتظامي همانند قضات تحقيق الزامي به اعلام حقوق شخصي تحت‌نظر از جمله حقوق سكونت و حق داشتن وكيل نداشتند، با اين حال قانون‌گذار در قانون جديد، صراحتاً اين تكليف را در ماده 52 اين قانون برعهده ضابطان دادگستري قرار داده است. به موجب اين ماده هر گاه متهم تحت‌نظر قرار گرفت، ضابطان دادگستري مكلفند حقوق مندرج در اين قانون در مورد شخص تحت نظر را به متهم تفهيم و به صورت مكتوب در اختيار وي قرار دهند و رسيد دريافتي را ضميمه پرونده كنند. پس از آنكه حق داشتن وكيل به شخص تحت‌نظر، تفهيم شد وي مي‌تواند با شروع تحت نظر قرار گرفتن، تقاضاي حضور وكيل نمايد[3].

وكيل شخص تحت‌نظر بايستي با رعايت محرمانه بودن تحقيقات و مذاكرات با شخص تحت‌نظر ملاقات كند و اين تكليفي است كه قانون‌گذار بر عهده وكيل قرار داده است. از طرف ديگر، ملاقات با متهم، حداكثر مي‌تواند يك ساعت طول بكشد و بيشتر از يك ساعت وكيل چنين حقي ندارد. در پايان ملاقات، وكيل مي‌تواند ملاحظات خود را كه مي‌تواند شامل لايحه دفاعيه نيز باشد، براي درج در پرونده ارائه نمايد.

در اين جرايم، متهم پس از يك هفته از شروع تحت‌نظر قرار گرفتن، امكان ملاقات با وكيل را دارد:

1- جرايم سازمان‌يافته 2- جرايم عليه امنيت داخلي يا خارجي كشور 3- سرقت 4- مواد مخدر 5- جرايم مستوجب مجازات سلب حيات 6- جرايم مستوجب مجازات حبس ابد 7- جرايم موجب مجازات قطع عضو و جنايات عمدي عليه تماميت جسماني با ميزان ثلث ديه كامل يا بيش از آن 8- جرايم مستوجب مجازات تعزيري درچه چهار و بالاتر 9- جرايم سياسي و مطبوعاتي[4]

[1]– امیری، اعظم، حق دفاع متهم در مرحله ی تحقیقات مقدماتی در نظام حقوقی ایران، مجله دادرسی، شماره 97، سال 1392، صص21تا26

[2]– خالقی، علی، نکته‌ها در قانون آیین دادرسی کیفری، تهران، انتشارات شهر دانش، 1393، ص154

[3]– گروه علمی موسسه آموزش عالی چتر دانش، منبع پیشین، ص 182

[4]– گروه علمی موسسه آموزش عالی چتر دانش، همان، صص182و183

لينک جزييات بيشتر و دانلود اين پايان نامه:

جایگاه حقوق متهم در قانون آیین دادرسی کیفری جدید


دیدگاهتان را بنویسید