کلمات کلیدی:

موزه ،گردشگر ،شهر گرگان، میراث باستانی، موزه باستان شناسی،هویت معماری سنتی       

مقدمه

کشور ایران، یکی از قدیمی ترین کانون های شکل گیری تمدن در دنیا محسوب می شود و با داشتن بیش از ۹ هزار سال قدمت،در زمره کشورهایی با تاریخ کهن قرار دارد. تاریخ اسکان بشر در فلات ایران به دوره نوسنگی بازمی گردد و قدیمی ترین کانون های سکونت بشر در ایران،در مجاورت کوه های زاگرس و البرز شکل گرفته است. از جمله این مناطق باستانی ایالت استارباد یا گرگان امروزی نام دارد.گرگان از مهم‌ترین و غنی‌ترین ایالات ایران در زمینه تحقیقات و کاوشهای باستان‌شناسی است. کاوشهای باستان‌شناسی پیشینه تمدن این منطقه را 5 تا 6 هزار سال اعلام کرده‌اند. با این تمدن کهن، تاریخی پرفراز و نشیب، آثار و بقایای باستانی فراوان و با دانشمندانی نامدار و اقوامی مقتدر و نجیب، گرگان جایگاهی رفیع و سهمی ارزشمند در تاریخ و تمدن باشکوه ایران دارد.

در این میان موزه ها نقشی حیاتی درترویج و ماندگاری نابترین پدیده های تاریخی و فرهنگی دارند. موزه ها از معدود مراکز حافظ یادگاران نسل گذشته و در حقیقت فرزندان هنر و تاریخ هستند. هر یک از اشیا به نمایش در امده در آن در عین بى زبانى به هزار زبان سخن مى گویند زیرا اسناد معتبرى از هنر، فرهنگ و تاریخ را ارائه مى دهند. تاریخ تشکیل اولین موزه در ایران را باید در گنجینه هاى گرانبهایى که باستان شناسان به دست آورده اند، جستجو کرد. ایرانیان براى رهایى از آسیب بیگانگان گاهى گنجینه هاى گرانبهایى را درون چاه ها و حفره ها پنهان مى کردند. بیشترین جلوه تاریخ موزه دارى ایران را در ایجاد موزه ایران باستان باید جستجو کرد. این موزه با 2744 متر زیر بنا به دلیل قدمت اشیا، در زمره یکى از موزه هاى مادر دنیا محسوب مى شود که به سال 1316 خورشیدى افتتاح گردید.

 1- کلیات تحقیق

1-1- تعریف مساله

نگاهداشت میراث باستانی و تاریخی، معرفی و بازشناسی آنها و نیزآشنا کردن همه، به ویژه نسل جوان با این میراث ها، در تقویت هویت ایرانی و اسلامی بسیار موثر است، کاری که بخش مهمی از آن، از کارویژه های موزه هاست، با این وصف بررسی ها نشان می دهد گرگان در زمینه ی بهره مندی از موزه های تخصصی در زمینه ی میراث باستانی و تاریخی اش با کمبود های فراوانی روبروست.

ما در این تحقیق برآنیم تا ضمن فراهم کردن بستری مناسب برای حفظ و نگه داری میراث باستانی، از طریق بازیابی هویت معماری بومی و سنتی شهر گرگان و همچنین پیوند معماری با شهر و اجتماع، زمینه حضور بیش از پیش مردم را در فضاهای فرهنگی و موزه ها فراهم آوریم .

1-2- فرضیات

  • معماری سنتی ایران واجد هویت قابل تعریف می باشد.
  • عوامل هویت ساز در معماری ایرانی به لحاظ مفهومی می تواند منبع الهام برای طراحی موزه امروزی باشد.
  • منطقه گرگان و دشت به لحاظ باستانشناسی از مراکز غنی ایران است و به شدت نیازمند طراحی موزه برای عرضه و نگاهداشت آثار تاریخی می باشد.

1-3- ضرورت انجام موضوع

گلستان، نگارستان ایران است و از نگاه گردشگران، نگارستان ایران یکی از قطب های گردشگری طبیعی در ایران محسوب می شود؛ اما بهشت طبیعت گردی و پایتخت اکوتوریسم ایران زمین علاوه بر چشم اندازها و مناظر زیبای طبیعی، گنجینه ای از آثار، ابنیه و یادمان های تاریخی را در دل خود جا داده است ،اما متاسفانه آثار و بناهای تاریخی گلستان که از ظرفیت ­های مهم موجود برای جذب گردشگر هستند، شرایط خوبی ندارند و روند حفظ و مرمت آثار دارای ارزش تاریخی و معماری، مطلوب نیست.

بنابراین ساماندهی و حفظ این آثار از مسائل حائز اهمیت می باشد که دلیل اصلی انتخاب موضوع طرح مورد نظر بوده است.طراحی و ایجاد موزه تحت عنوان موزه باستان شناسی با رویکرد بازیابی هویت معماری سنتی در این منطقهمی تواند قدمی در حفظ میراث ارزشمند گذشتگان برداشته و علاوه بر فرهنگ سازی در حفظ آثار باستانی ، اهمیت هویت معماری سنتی ایران (که امروزه به فراموشی سپرده شده است) را به عنوان یک عنصر شاخص نمایان کند.

1-4- اهداف تحقیق

  • نگاهداشت میراث باستانی و تاریخی
  • ارتقای فرهنگی جامعه
  • جذب توریست و متعاقب آن رونق اقتصادی جامعه
  • شناسایی و استخراج مفاهیم و عناصر هویت ساز در معماری گذشتگان و بکار بردن آن در کالبد جدید طراحی

1-5-روش تحقیق

1-5-1-نوع روش تحقیق

به لحاظ روش شناسی تحقیق، با توجه به این که بخشی از فعالیت های تحقیقی معطوف به توصیف و تحلیل مسائل مرتبط با موزه­های باستان شناسی و مشخصات فیزیکی و فضایی آنها است و بخشی دیگر مربوط به توصیف و تحلیل مفهوم هویت در معماری سنتی ایران می باشد، روش تحقیق توصیفی-تحلیلی پیشنهاد می گردد.

1-5-2-روش گردآوری اطلاعات

  • مطالعات کتابخانه­ای: بررسی ادبیات موضوع و جستجو در مطالعات پیشین که در کتاب­ها، مقالات، طرح­های پژوهشی و پایان نامه­های دانشجویی مرتبط با موضوع مندرج است. پژوهش کتابخانه­ای درباره­ی بستر شکل­ گیری طرح و همچنین یافتن نمونه­های موردی و مطالعه پیرامون آنها بخش مهمی از این بخش است.
  • مطالعات میدانی: این بخش شامل مواردی نظیر پژوهش میدانی پیرامون بستر شکل­ گیری طرح از سطح کلان تا خرد، حضور در نمونه­های موردی در دسترس برای درک فضا و پژوهش پیرامون فرآیند طراحی و یافتن نقاط ضعف و قوت آنها و همچنین یافتن صاحبنظران و مردم درگیر با طرح و انجام مصاحبه­ی کتبی یا شفاهی با آنان است.

1-5-3- ابزار گردآوری اطلاعات

بنابر نیاز تحقیق، از پرسشنامه، فیش از منابع فارسی و غیر فارسی(کتابها، مقالات، پایان نامه ها و …)، مشاهده، عکسبرداری و نمودار استفاده خواهد شد.

1-5-4-روش تجزیه و تحلیل اطلاعات

مقایسه نتایج بدست آمده از تست­های انجام گرفته با مقالات مورد استفاده، رسم نمودارها، استفاده از نرم­افزارهای مربوطه

1-6- سوابق انجام موضوع

سوابق موضوع را در دوحیطه مورد بررسی قرار می‌دهیم:

1-6-1-سوابق نظری:

درغرب، دهه 60رامی توان سرآغاز توجه علمی وجدی به موضوع هویت معماری بومی و سنتی دانست دراین زمان معماری بومی و سنتی به عنوان منبعی ارزشمند برای درس وعبرت،والهام گرفتن راهکارهایی جهت رفع مشکلات پدیدآمده و بازشناسی عوامل هویت ساز در معماری،موردتوجه دقیق وبررسی های علمی قرارگرفت . این نگرش نه تنهادرکشورهای غربی بلکه متعاقبآدرکشورهای درحال توسعه وکشورهای اسلامی نیز بروز پیداکرد اثرات این موج به کشورماایران نیزرسیدوپس ازانقلاب اسلامی باپدیدارشدن شرایط مساعدترجامعه،باقوت وقدرت بیشتری پیگیری گردید.(ناهید صادقی پی، ۱۳۹۱) یکی معمارانی که به مساله هویت در معماری پرداخته است کریس ابل میباشد او در کتاب خود به نام”معماری و هویت” در سه بخش تنظیم شده که به ترتیب به موضوعات علم و فن، نظریه ی انتقادی ومنطقه گرایی و جهانی شدن می پردازند.

1-6-2-سوابق عملکردی:

موزه اشتوتگارت ،طراح: جیمز استرلینگ ، محل ساخت: کشورآلمان شهر اشتوتگارت ، سال ساخت: 1984-1977

موزه ایران باستان ، طراح: اندره گدار ، محل ساخت: کشور ایران شهر تهران ، سال ساخت: 1316-1313

 پایان نامه با موضوع طراحی مجموعه آموزشی یا رویکرد هویت ایرانی ، دانشجو: سیدحسین تقوایی ،استاد راهنما: دکتر قاسم مطلبی

پایان نامه با موضوع ه‍وی‍ت‌ در م‍ع‍م‍اری‌، دانشجو: گلسا صدیقی ، استاد راهنما: م‍س‍ع‍ود ش‍ع‍ب‍ان‍ی

1-7-نتیجه گیری:

آشنایی نسل جوان با میراث مان و تقویت هویت ایرانی و اسلامی بخشی از کاری است که موزه ها انجام می دهندو گرگان از این حیث دچار کمبود فراوانی است و در صدد جبران این کمبود ها می باشیم .وضعییت آثار و بناهای تاریخی گلستان شرایط خوبی ندارندو روند مرمت و حفظ آنها دارای ارزش مطلوبی نیست ،بنابراین توجه نمودن به این مسئله حائز اهمییت بوده و باید مدنظر قرار گیرد.

برای همین امر طراحی یک موزه باستان شناسی با رویکرد بازیابی هویت معماری سنتی می تواند قدمی در حفظ میراث تاریخی گرگان بردارد،که علاوه بر فرهنگ سازی در حفظ آثار باستانی بعنوان یک هویت معماری سنتی ایران و یک عنصر شاخص شهری معرفی شود.

2- ی بر سابقه موضوع

2-1- بخش اول : مبانی طراحی موزه

2-1-1-مقدمه

به تأکید کتاب آسمانی ما- قرآن- هیچ‌چیز در گیتی عبث و  بیهوده آفریده نشده است:«ربّنا ما خلقت هذا باطلا» . در هر شیئی آیت و نشانه‌ای از حقیقت وجود آفریننده نهفته است.همه اشیاء بر کمال و جمال او دلیلند و یکتائی ذات او را گواهند. انسان با توجّه به طبیعت و نگرش در اشیای پیرامون خود بر آن شد، تا با تغییر و تبدیل اشیای طبیعی، وسایل و ابزار لازم را برای خود بسازد تا به وسیله آن، هم بتواند از خود دفاع کند، و هم با بهره گرفتن از دست‌ساخت های خود گذران زندگی را آسانتر سازد. توجّه به این دست‌ساخت ها، و دقّت در ساخت و کاربرد و نحوه استفاده از آنها، نه‌ تنها ما را با تاریخ تمدّن و چگونگی پیشرفت فرهنگ مادّی بشر آشنا می‌کند، که راز عظمت عصاره آفرینش- انسان-را نیز بر ما آشکار می‌سازد. این ابزار آلات به عنوان میراث فرهنگی و یادگار گذشتگان است و نشانگر صنعت و هنر ماست، و می‌تواند بیانگر ذوق سازندگان آن باشد و چگونگی زندگی مردم را در دوره‌های مختلف حیات بازگو کند. بیننده امروزین این اشیاء، فرصتی می‌یابد تا با نگاهی عمیق به این یادگارهای کهن، تحوّل روزگار را در زوایای هر شئ بخواند و عبرت گیرد. همچنین با توجّه دقیق در کیفیّت ساخ