ین E بر مقدار تری‌گلیسیرید خون جوجه‌های گوشتی. 129

4-2-4 اثر پودر رزماری و ویتامین E بر مقدار لیپوپروتئین با تراکم بسیار کم خون جوجه‌های گوشتی. 130

4-2-5 اثر پودر رزماری و ویتامین E بر مقدار لیپوپروتئین با تراکم زیاد خون جوجه‌های گوشتی. 130

4-2-6 اثرپودر رزماری و ویتامین E بر مقدار لیپوپروتئین با تراکم کم خون جوجه‌های گوشتی. 130

4-2-7 اثرپودر رزماری و ویتامین E بر نسبت لیپوپروتئین با تراکم کم به لیپوپروتئین با تراکم زیاد خون جوجه‌های گوشتی. 131

4-2-8 اثرپودر رزماری و ویتامین E بر مقدار آنزیم SGOT کبد جوجه‌های گوشتی. 131

4-2-9 اثرپودر رزماری و ویتامین E بر مقدار آنزیم SGPT کبد جوجه‌های گوشتی. 131

4-2-10 اثرپودر رزماری و ویتامین E بر مقدار پروتئین کل خون جوجه‌های گوشتی. 132

4-2-11 اثرپودر رزماری و ویتامین E بر مقدار آلبومین خون جوجه‌های گوشتی. 132

4-2-12 اثرپودر رزماری و ویتامین E بر مقدار گلوبولین خون جوجه‌های گوشتی. 132

4-3 اثر پودر رزماری و ویتامین E بر پاسخ سیستم ایمنی طیور. 135

4-3-1 اثر پودر رزماری و ویتامین E بر میزان عیار پادتن تولید شده علیه واکسن نیوکاسل (هفت روز پس از تزریق اول) 135

4-3-2 اثر پودر رزماری و ویتامین E بر میزان عیار پادتن تولید شده علیه واکسن نیوکاسل (هفت روز پس از تزریق دوم) 135

4-3-3 اثر پودر رزماری و ویتامین E بر میزان عیار پادتن تولید شده علیه واکسن آنفلوآنزا (21 روز پس از تزریق) 136

4-3-4 اثر پودر رزماری و ویتامین E بر میزان عیار پادتن تولید شده علیه واکسن آنفلوآنزا ( سی روز پس از تزریق) 136

4-3-5 اثر پودر رزماری و ویتامین E بر میزان عیار پادتن کل تولید شده علیه گلبول قرمز گوسفند هفت روز پس از تزریق. 136

4-3-6 اثر پودر رزماری و ویتامین E بر میزان عیار پادتن کل (تولید شده علیه گلبول قرمز گوسفند چهارده روز پس از تزریق. 137

4-3-7 اثر پودر رزماری و ویتامین E بر میزان عیار پادتن تولید شده علیه واکسن برونشیت (هفت روز پس از تزریق) 137

 

4-4 اثر پودر رزماری و ویتامین E بر اندام های مرتبط با سیستم ایمنی. 138

4-4-1 اثر پودر رزماری و ویتامین E بر وزن تیموس.. 138

4-4-2 اثر پودر رزماری و ویتامین E بر درصد وزنی تیموس.. 138

4-4-3 اثر پودر رزماری و ویتامین E بر وزن کبد. 138

4-4-4 اثر پودر رزماری و ویتامین E بر درصد وزنی کبد. 139

4-4-5 اثر پودر رزماری و ویتامین E بر وزن طحال. 139

4-4-6 اثر پودر رزماری و ویتامین E بر درصد وزنی طحال. 139

4-4-7 اثر پودر رزماری و ویتامین E بر وزن بورس فابریسیوس.. 140

4-4-8 اثر پودر رزماری و ویتامین E بر درصد وزنی بورس فابریسیوس.. 140

4-5 اثر پودر رزماری و ویتامین E بر کیفیّت گوشت.. 143

4-5-1 اثر پودر رزماری و ویتامین E بر تولید اسید تیوباربیتوریک در گوشت (روز صفر – دمای C˚4) 143

4-5-2 اثر پودر رزماری و ویتامین E بر تولید اسید تیوباربیتوریک در گوشت (روز چهارم – دمای C˚4) 143

4-5-3 اثر پودر رزماری و ویتامین E بر تولید اسید تیوباربیتوریک در گوشت (روز هفتم – دمای C˚4) 144

4-5-4 اثر پودر رزماری و ویتامین E بر تولید اسید تیوباربیتوریک در گوشت (روز چهاردهم – دمای C˚4) 144

4-6 ی کلی بر نتایج به‌دست آمده 146

فصل پنجم. 148

بحث.. 148

5-1 عملکرد جوجه‌های گوشتی. 149

5-1-1 رزماری.. 149

5-1-2 ویتامین E. 151

5-2 عملکرد اقتصادی.. 152

5-2-1 وزن یک جوجه در روز 42. 152

5-2-1-1 رزماری.. 152

5-2-1-2 ویتامین E. 152

5-2-2 شاخص تولید. 153

5-3 مشخصات لاشه. 152

5-4 اثر پودر رزماری و ویتامین E براندام‌های مرتبط با سیستم ایمنی جوجه‌های گوشتی. 154

5-5 اثر پودر رزماری و ویتامین E بر پاسخ سیستم ایمنی جوجه‌های گوشتی. 154

5-6 اثرپودر رزماری و ویتامین E بر فراسنجه‌های خونی. 156

5-7 اثرپودر رزماری و ویتامین E برکیفیّت گوشت.. 159

5-8 اهمیّت نتایج به‌دست آمده 160

5-9 نتیجه‌گیری.. 161

5-9 پیششنهادات.. 161

فصل ششم. 162

منابع. 162

1 اهمیّت دامپروری در ایران و جهان

کشاورزی وسیله معاش غالب مردم را در مقایسه با صنایع دیگر فراهم می‌کند. دام‌های اهلی بیش از نیمی از کل مقادیر خروجی بخش کشاورزی را تشکیل می‌دهد ( کمال زاده[1] و همکاران، 2008) و در بسیاری از کشورهای توسعه یافته از اهمیّت برخوردار است. حیوانات اهلی و فرآورده‌های آن در کشورهای توسعه یافته به‌سرعت گسترش و رشد یافته است (آپون[2]، 2004). در ایران دام‌های اهلی منبع مهم ملّی بوده و بیش از نیمی از جمعیت روستایی به دام‌های اهلی برای زندگی خود وابسته هستند؛ و دام‌ها نقش مهمی در تامین زندگی روستاییان فقیر و ایجاد اشتغال دارند (کمال زاده و همکاران، 2008).

1-2 اهمیّت طیور در زندگی بشر

طیور یا پرندگان اهلی به‌خاطر گوشت و تخم‌شان اهمّیت داشته و منبع مهمی از پروتئین حیوانی هستند. گوشت طیور از لحاظ پروتئین غنی بوده ومنبع مناسبی از فسفر و دیگر مواد معدنی، ویتامین‌های گروه B است. گوشت طیور چربی کمتری (5/3-5 درصد) نسبت به گوشت گاو دارد و کبد مرغ غنی از ویتامین A است. نسبت اسیدهای چرب غیر اشباع آن نسبت به اسیدهای چرب اشباع بیشتر است و این میزان اسیدهای چرب دلالت بر سالم‌تر بودن گوشت طیور نسبت به گوشت قرمز دارد. در نتیجه، این عوامل باعث توسعه تولید جوجه‌گوشتی شده است. همگام با رشد اقتصادی، تقاضا برای پروتئین در کشورهای توسعه یافته مخصوصاً غذای با منشاء طیور افزایش یافته‌است. تقاضا برای غذای کم کالری و تغییر در شیوه زندگی باعث صرف زمان کمتری برای تهیه غذا جهت مصرف کنندگان می‌شود. گوشت طیور درخواست مصرف کنندگان را در پختن آسان غذا پاسخ می‌دهد. پنج فاکتور که باعث افزایش محبوبیّت گوشت مرغ شده است عبارتست از: 1- قیمت مناسب آن در مقایسه با غذاهای دیگر؛ 2- محتوی مناسب تغذیه ای (پایین بودن چربی)؛ 3- راحت برای آماده سازی؛ 4- تنوع پذیری؛ 5- راحت و آسان بودن برای سرویس دهی جهت تغذیه (فائو[3]، 2010؛ اسلاومایر[4] و همکاران، 2008؛ اسپرناکووا[5] و همکاران، 2007).

1-3 اهمیّت، جایگاه و آمار صنعت طیور در ایران و جهان

پرورش طیور در ایران تاریخچه طولانی دارد و زمان آن به ایران باستان و زمانی‌که مرغ توسط مردان آریایی از شبه قاره هند (حدود 2500-2000 سال قبل از میلاد مسیح) به ایران آورده شد بر می‌گردد. در چهار دهه گذشته سرمایه‌گذاری زیادی در این بخش به‌عمل آمده است ( اصفهانی[6] و همکاران، 2012). بر اساس آمار منتشره سهم گوشت، شیر و تخم مرغ در تامین کل غذای مردم ایران در سال 2009 میلادی 5 و 6/4 درصد بوده و تولید سالیانه گوشت جهان 281482 هزارتن بود؛ که سهم ایران در این میان 2541 هزار تن بوده است. هم‌چنین تولید گوشت طیور در سال 2009 میلادی در جهان 92325 هزار تن بوده است؛ که سهم ایران 1622 هزار تن بود. مصرف سرانه گوشت طیور و تخم مرغ در ایران 2/22 و 7/7 کیلوگرم است و پیش‌بینی می‌شود که سرانه مصرف گوشت در سال 2030 میلادی در جهان 3/45 کیلو‌گرم در سال باشد که انتظار رشدی بالغ بر 11 درصد را در مقایسه با سال 1999 میلادی خواهیم داشت (فائو، 2009؛ سازمان بهداشت جهانی[7]). دست یافتن به چنین چشم اندازی در سایه اطمینان از عملکرد مناسب حیوانات مزرعه‌ای، کوشش و اهتمام برای حفظ سلامتی حیوانات در جهت تولید فرآورده‌های دامی با کیفّیت عالی امکان‌پذیر است.

1-4 جایگاه رزماری[8] و ویتامین E در تغذیه طیور

استفاده از آنتی‌بیوتیک به‌عنوان محرک رشد، نقش اساسی در صنعت طیور داشته‌است. اما استفاده از آن به‌علت باقیمانده دارویی و مقاومت باکتریایی موجب کاهش اعتماد جامعه وممنوعیّت استفاده از آن به‌عنوان محرک رشد شده است ( پولات[9] و همکاران، 2011). ممنوعیت استفاده از آنتی بیوتیک منجر به این شد که کارشناسان علوم تغذیه دام جهت تولید غذاهای طبیعی و فرآورده‌های دامی با کیفّیت بالا به فکر چاره‌ای باشند. بر همین اساس بسیاری از محققین بر استفاده از چاشنی‌های غذایی مانند پروبیوتیک‌ها[10]، پری‌بیوتیک‌ها[11]، اسیدهای‌آلی، عصاره‌های گیاهی و آنتی‌‌اکسیدان‌ها تمرکز کردند (اسپرناکووا و همکاران، 2007؛ فرانکیک[12] و همکاران، 2009). چاشنی‌های غذایی طبیعی با منشاء گیاهی سالم‌تر و ایمن‌تر بوده و به‌عنوان مقاصد دارویی برای قرن‌ها استفاده می‌شد؛ و برخی از آنها برای مدت‌ها نقش مهمی را در حفظ سلامتی و بهبود زندگی انسان ایفا می‌کردند (عثمان[13] و همکاران، 2005؛ قزاله[14] و علی[15]، 2008). از جمله گیاهان دارویی اکلیل کوهی یا رزماری است که منبع مناسبی از ترکیبات ضد میکروبی، محرک دستگاه گوارش و آنتی‌اکسیدان است. اثر مفید گیاهان دارویی و فرآورده‌های آنها از جمله عصاره‌ها، روغن‌ها به‌عنوان چاشنی‌های گیاهی مورد تایید قرار گرفته است (سلطان[16] و همکاران، 2008؛ خلیق[17] و همکاران، 2011). این ترکیبات در تولید و سلامتی طیور از طریق تثبیت میکروفلور دستگاه گوارش، جلوگیری از کلونیزاسیون پاتوژن‌ها (تکلی[18] و همکاران، 2006) وتولید آنزیم‌های گوارشی (لی[19] و همکاران، 2004) اثر می‌گذارد. به‌خوبی معلوم شده است که ترکیبات فنولیک موجود در گیاهان و عصاره‌های آن دارای فعالیت آنتی‌اکسیدان در سیستم‌های لیپیدی است (فراگ[20] و همکاران، 1989؛ دیقتون[21] و همکاران، 1993). مکمل‌سازی جیره طیور با روغن‌های گیاهی منجر به افزایش وزن، بهبود کیفیّت لاشه و کاهش مرگ و میر می‌شود (مندل[22] و همکاران، 2000؛ هرترمف[23]، 2001؛ ویلیامز[24] و لوزا[25]، 2001). وجود ویتامین E در اندام‌های جوجه‌ها و مرغ‌های تخمگذار برای حفظ سلامتی مهم است (کوئتزی[26] و هکاران، 2001؛ بوو[27] و همکاران، 2004). وجود ویتامین E در خون، نشان‌گری، مهم به‌خصوص در طب پیشگیری[28]، سندرم سوء جذب[29]، درماتیت نکروتیک[30] است. به‌علاوه ویتامین E یک آنتی‌اکسیدان موثر بوده که باعث کاهش اکسیداسیون غشاء سلولی عضله می‌شود. افزایش غلظت آلفا توکوفرول باعث افزایش ضریب تبدیل غذایی، افزایش وزن، کاهش مصرف غذا (کندی[31] و همکاران، 1992؛ کوئتزی و همکاران، 2001 ) و بهبود عملکرد سیستم ایمنی می‌شود.

1-5 بیان مساله

گوشت طیور مزیت‌هایی از لحاظ تغذیه‌ای مانند پروتئین بالا، اسیدهای چرب ضروری خیلی اشباع، مواد معدنی و چربی پائین (5/3 تا 5 درصد) دارد (اسلاومایر و همکاران، 2008)؛ و افزایش مصرف آن منجر به توسعه تولید جوجه‌های گوشتی و